Antibiotiklər,istifadə qaydaları və ziyanları

Həkimlərin fikrincə ,antibiotiklərdən düzgün istifadə edilməsi insanı bir sıra ağır xəstəliklərdən və onların fəsadlarından qurtara bilər.


Bəzi hallarda elə bir vəziyyət yaranır ki,antibiotiklərdən istifadə edilməsi, xəstənin hətta həyatının qorunmasına səbəb olur.Antibiotiklərin yanaşı mənfi təsirləri (allergik reaksiya, daxili orqanlara olan toksik təsirlər və s.) kifayət qədər az hallarda rast gəlinir.Əksər hallarda bunun səbəbi, xəstənin antibiotiki həkim tərəfindən təyin olunan qaydada yox,”özü bildiyi” kimi – dozasını, qəbul vaxtını və müddətini dəyişərək qəbul etdiyi hallarda baş verir.Məhz buna görə, antibiotikləri qəbul edərkən həkim tərəfindən təyin edilən qaydalara ciddi şəkildə əməl etmək və antibiotiklərin qəbul edilməsi zamanı özlərində baş verən dəyişikliklər barədə həkimlərə məlumat vermək lazımdır.

Antibotiklərin işlədilməsi zamanı baş verən əks göstərişlər:

Bağırsaqların disbakteriozu, immunitetin zəifləməsi və s.Disbakteriozun əmələ gəlməməsi üçün, antibiotikləri qəbul edərkən paralel şəkildə probiotiklər, immunitetin normallaşdırılması üçün isə vitamin kompleksləri qəbul etmək lazımdır.
Antibiotikləri alarkən mütləq onların son istifadə olunma tarixlərinə diqqət yetirin. İstifadə vaxtı başa çatmış olan antibiotiklərin qəbul edilməsi çox təhlükəlidir!.Çünki, istifadə müddəti başa çatdıqdan sonra bir çox antibiotiklərin toksik təsiri kəskin şəkildə artır.
Əgər siz daimi olaraq hər hansı digər dərman preparatı da qəbul edirsinizsə, bu haqda mütləq həkiminizə məlumat verin. Antibiotiklərin bir sıra dərmanlarla eyni vaxtda qəbul edilməsi bəzən onların təsirinin azalmasına, bəzən isə toksik təsirlərinin artmasına səbəb ola bilər.
Beləliklə, antibiotikləri yalnız həkim təyinatı üzrə, onun dozasını və müddətini artırmadan qəbul etdikdə, əksər hallarda antibiotiklər heç bir zərər vermirlər. Lakin bir sıra xəstəliklər və vəziyyətlər var ki, bu hallarda antibiotiklərdən istifadə olunması insan üçün təhlükəli ola bilər.
Bu xəstəliklər və vəziyyətlər hansılardır?

Hamiləlik.

Əksər antibiotiklərin inkaşafda olan dölə mənfi təsir etməsi səbəbindən, hamiləlik zamanı onların tətbiq edilməsi mütləq əks-göstəriş hesab edilir. Hamiləlik zamanı antibiotiklərdən istifadə edilməsi,hamiləliyin ilk 3 ayı ərzində maksimal dərəcədə təhlükəli hesab olunur!.Doğulmayan uşaq (ümumiyyətlə isə bütün uşaqlar) üçün tetrasiklin, doksisiklin, levomisetin və digər antibiotiklər xüsusilə zərərlidir.
Bəzi hallarda, hamiləlik vaxtı antibiotiklərdən istifadə olunmasına qoyulan qadağanı pozmaq lazım gəlir.
Məsələn, ananın orqanizmində həm onun, həm də uşağın həyatının təhlükədə olduğu pnevmoniyanın və ya digər təhlükəli xəstəliyin inkişaf etməsi zamanı. Belə hallarda həkimlər, dölə ən az toksik təsir göstərə bilən,antibiotiki seçirlər.

Uşaq əmizdirilmə

 Antibiotikdən istifadə edilməsinə nisbi əks-göstəriş hesab edilir. Bilavasitə doğuşdan sonra və ya ondan bir qədər sonra antibiotiklərdən istifadə edilməsi – tez-tez rast gəlinən haldır. Bunun səbəbi doğuşdan sonra müxtəlif infeksion fəsadların baş verməsidir. Məlumdur ki, bir çox antibiotiklər aktiv şəkildə ana südünə keçərək, onun tərkibində uşaq üçün təhlükəli olan miqdarda toplanırlar. Ona görə də, uşağın əmizdirilməsi dövründə, anaya antibiotiklərin təyin edilməsi vacib olarsa, bu zaman, müalicə müddəti ərzində uşağın ana südü ilə əmizdirilməsini dayandırmaq lazımdır. Əmizdirmədən imtina edilməsini, müalicə başa çatdırıldıqdan sonra daha 2-3 gün ərzində də davam etdirmək lazımdır, çünki, bir sıra antibiotiklər orqanizmdə yığılaraq, onların qəbulu başa çatdıqdan sonra, yalnız bir neçə gün ərzində orqanizmdən tam şəkildə çıxarılmış olurlar.

Uşaqlarda

Uşaqlarda antibiotiklərin yalnız müəyyən qrupları istifadə edilə bilər. Penisillin, sefalosporinlər, makrolid qrupundan olan antibiotiklər uşaq orqanizmi tərəfindən daha asanlıqla tab gətirilə bilən preparatlar hesab olunur.Uşaqlarda güclü antibiotiklərdən istifadə edilməsi yalnız, daha təhlükəsiz antibiotiklərlə müalicə effekt vermədiyi halda tətbiq edilə bilər.İstənilən halda, xüsusən də uşaqlarda,hər hansı bir  antibiotikin təyin edilməsi üzrə seçim yalnız həkim tərəfindən edilə bilər.

Böyrək  və qara ciyər çatışmazlığı olan xəstələr. 

Antibiotikləri təyin etməzdən qabaq böyrəklərin və qara ciyərin vəziyyətini yoxlamaq vacib hesab edilir. Məhz bu orqanlar, antibiotikləri aktiv şəkildə toplayaraq emal etdikləri üçün, onların təsirindən də ən çox “əziyyət çəkirlər”. Antibiotiklərin qəbul edilməsi xroniki böyrək və qara ciyər xəstəliyindən əziyyət çəkənlərin vəziyyətini daha da ağırlaşdıra bilər. Ona görə də antibiotiklərdən istifadə edilməsi üçün, böyrəklərin və qara ciyərin kəskin və xroniki xəstəlikləri (pielonefrit, qlomerulonefrit, hepatit), həmçinin böyrək və qara ciyər çatışmazlıqları əks-göstəriş hesab edilir. Belə xəstəlik hallarında toksik təsiri aşağı olan antibiotiklərdən (penisillin, sefalosporinlər) istifadə edilməsi daha məqsədəuyğun hesab edilir.

Allergiyadan (növündən asılı olmayaraq) əziyyət çəkən insanlar.

 Antibiotiklər – allergik reaksiya verə bilən dərmanlardan biridir. Allergiya yüngül halda bədəndə müəyyən miqdarda səpgilərin əmələ gəlməsi,ağır halda isə,vaxtında düzgün və dəqiq tibbi yardım göstərilməməsi nəticəsində, xəstənin ölümü ilə nəticələnə bilən anafilaktik şok (ani güclü allergik reaksiya) şəklində meydana çıxa bilər. Məhz buna görə həkim qəbulunda olarkən,sizdə allergiyaya meylliliyin olması,həmçinin nə vaxtsa  hər hansı antibiotiklərə qarşı allergiyanın baş verməsi hadisəsi barədə həkimə mütləq  məlumat vermək lazımdır. Həmin antibiotiklərin adını yadda saxlayaraq həkimi bu barədə xəbərdar etmək zəruridir. Qeyd etmək lazımdır ki, antibiotiklərə qarşı allergik reaksiyanın olması allergiyaya meylli olmayan adamlarda da (əlbətdə ki, allergiyalılara nisbətən daha nadir hallarda) baş verə bilər. Bu isə həmin preparata qarşı fərdi dözümsüzlüyün olması ilə izah olunur.
Bir daha yadda saxlayın – pis dərman olmur. Sadəcə olaraq, bəzi hallarda təcrübəsiz həkimlər, bəzən isə özünə “arxayın” olan xəstələr bu dərmanları “yersiz” olaraq təyin edirlər.

Antibiotik hansı hallarda istifadə olunmalıdır?

İnfeksion xəstəliklər ümumiyyətlə ya bakteriya ya da viruslar səbəbindən yaranır. Qrip, soyuqdəymə, suçiçəyi, qulaq dibi kimi xəstəliklər virusların səbəb olduğu xəstəliklərdir. Bu cür xəstəliklərdə antibiotik istifadəsi lazımsızdır. Çünki bu zaman immun sistemi viruslarla mübarizə aparır və sizin yalnız müalicəyə dəstək olaraq bol su içmək, istirahət etmək, lazım olarsa, istilik salıcı və ağrıkəsici dərmanlar qəbul etmək kimi üsullardan istifadə etməyiniz kifayətdir.Uşaqlarda 6 ay- 2 yaş arasında ildə təxminən 5-8 dəfə rast gəlinən yuxarı tənəffüs yolu infeksiyası 80-90% virus mənşəlidir və buna görə də antibiotik istifadəsinə ehtiyac yoxdur. Ancaq bakterial xəstəliklər zamanı antibiotik istifadəsi lazım olur. Orta qulaq infeksiyası, boğazda bakteriyaların səbəb olduğu infeksiyalar, ağciyər iltihabı və idrar yolu infeksiyası kimi hallarda antibiotik istifadə olunmalıdır. Uşaqlarda olan xəstəliyin səbəbinin bakteriyalar olduğu müəyyənləşdikdən sonra mütləq həkim məsləhəti ilə antibiotik qəbuluna başlanılmalıdır.

Antibiotikin lazımsız yerə istifadəsinin zərərləri

Antibiotiklərin nəzarətsiz və çox istifadəsinin yaratdığı bir çox problemlər vardır. Bunlardan ən başlıcası bədənin antibiotikə qarşı müqavimətli olmasıdır. Bunun nəticəsində də bakteriyalar hər hansı bir antibiotikin olmasına baxmayaraq törəməyə davam edirlər və gələcəkdə antibiotik qəbuluna ehtiyac olduğu zaman qəbul olunan antibiotiklər heç bir işə yaramırlar. Antibiotikin lazımsız yerə istifadəsi insan üçün lazımlı olan bakteriyaları öldürüb, digər zərərli bakteriyaların orqanizmdə yerləşməsinə şərait yaradır. Bundan əlavə, böyrək və qaraciyərin funksiyalarının pozulmasına, eşitmə problemlərinə və digər mühüm yan təsirlərə malikdir.

Antibiotik istifadəsində edilən səhvlər

  • Antibiotik istilik salmır.Yalnız müvafiq dozada və formada qəbul edildikdə xəstəliyə səbəb olan infeksiyanı aradan qaldırdığı üçün istilik aşağı düşür.
  • Qrip və soyuqdəymə kimi virus mənşəli xəstəliklərdə antibiotik istifadəsinə ehtiyac yoxdur.
  • Antibiotik ağrı kəsici deyil, burun axıntısını və öskürəyi azaltmır.
  • Həkimin məsləhət gördüyü istifadə müddəti bitmədən, uşaq yaxşılaşıb deyə antibiotik qəbulunu dayandırmaq xəstəlik faktorunun yox olmasına mane ola və yenidən təkrarlamasına səbəb ola bilər. Antibiotik qəbulunu tez dayandırmaq ona qarşı müqaviməti artırır və daha sonra eyni xəstəliklə qarşılaşıldığı zaman daha güclü bir antibiotik qəbul etmək lazım olur

Diqqət etməli olduqlarımız

  • Həkiminiz antibiotik yazdığı zaman müalicə təlimatlarını diqqətlə yerinə yetirməli və uşağınızın müalicə müddətini izləməlisiniz.
  • Uşağınız bir az yaxşılaşan kimi antibiotik qəbulunu dayandırmayıb, həkimin məsləhət gördüyü müddəti tamamlamalısınız.
  • Artıq qalan dərmanı sonra yenidən istifadə etməməlisiniz.Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı antibiotiklərin təxminən 50%-nin lazımsız yerə istifadə olunduğunu qeyd edir. Bu isə bakteriyalarda antibiotikə qarşı müqavimət yaradır və onun bakteriyalar üzərində təsirini yox edir.
Cəmiyyətin və uşaqların sağlamlığı üçün antibiotik istifadəsində olduqca diqqətli olmalı, lazımsız və həkim nəzarəti olmadan qəbul edilməməlidir. Xüsusilə körpələrdə ən yaxşı antibiotikin ana südü olduğu unudulmamalı və antibiotik istifadəsi yalnız həkim məsləhət görərsə həyata keçirilməlidir. Beləliklə, mümkün olduğu qədər az antibiotik istifadə etməyə və yalnız həkimin məsləhət gördüyü dozada və müddətdə qəbul etməyə diqqət yetirin.

 

Antibiotiklərin yaranma tarixi,təsir mexanizmi və qrupları hakkında əlavə məlumat üçün bu yazımızı oxumanızı tövsiyyə edirik.
Read more about Antibiotiklər,istifadə qaydaları və ziyanları

  Antibiotiklərin təsir mexanizmi və qrupları

Antibiotiklər (yunanca anti — qarşı,bios — həyat, canlı deməkdir) — təbii və yarımsintetik olan, canlı hüceyrələrin (mikrob və bakteriyaların, ibtidailərin) artım və inkişafının qarşısını ala bilən heyvan və ya bitki mənşəli maddələrdir. Çox az miqdarda digər mikroorqanizmlərə seçici toksik təsir göstərmək qabiliyyətinə malikdirlər. Ali bitkilərin və heyvanların bəzi toxumalarında sintez olunan maddələr də antibiotik təsirə malikdir.

İlk antibiotik

  İlk antibiotik olan penisilini Aleksandr Fleminq tərəfindən kəşf edilmişdir. O, təsadüfən laborator kasacıqların birində stafilokokların inkişafını dayandıran penisillin adlı kif göbələyini aşkar etmişdir.“antibiotik” terminini isə sonralar ilk dəfə Zelman Vaksman işlətmişdir. Aleksandr Fleminq təcrübələr apararkən müşahidə etmişdir ki, içərisində xəstəliktörədici stafilokokk mikrobu olan “Petri çaşkalararı”nın birindəki mikrob kulturasında yaşıl penisil koloniyası böyüyür, onun yaxınlığındakı stafilokklar isə yox olur. Fleminq bunun əsasında kiflərin stafilokokları dayandıran bir maddə ifraz eləməli olduğunu nəticəsini çıxardı . O vaxt hələ saf halda alına bilməyən bu maddəni o, penisilin adlandırmışdır.
Antibiotiklərin,onları sintez edən miktoorqanizmlər üçün fizioloji əhəmiyyəti tam aydın deyil. Bu məhsulun mikroblarının özlərinin əsas həyat prosesləri – böyümə, inkişaf, maddələr mübadiləsi prosesləri ilə əlaqəsi olmadığı iddia olunur. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, antibiotik onu sintez edən mikroblara təbii populyasiyalarda yaşayış uğrunda mübarizədə üstünlük verir. Digərlərin fikrinə görə isə bu maddələrin onları sintez edən canlı üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur.

Həkimlərin fikrincə ,antibiotiklərdən düzgün istifadə edilməsi insanı bir sıra ağır xəstəliklərdən və onların fəsadlarından qurtara bilər.

Antibiotiklərin təsir mexanizmi ve qrupları

 Antibiotiklərin təsir mexanizmi hələ lazımi dərəcədə öyrənilməmişdir. Antibiotiklərin dozasını təsir vahidləri ilə (TV) təyin edirlər. İndiyə qədər bir çox antibiotiklər alınmışdır.
Tibbi praktikada geniş işlədilə bilən antibiotiklər aşağıdakı tələbatı ödəməlidir:
  • yüksək antimikrob aktivliyə malik olmalı
  • orqanizmdə antimikrob effekti uzun müddət saxlanmalı;
  • az zəhərli olub, lazımi terapevtik təsirə malik olmalıdır.

 Antibiotiklərin kimyəvi quruluşu çox müxtəlifdir. Lakin onların hamısı mikrobların həyat fəaliyyəti məhsulları olduğu üçün ümumi antibiotiklər qrupunda birləşir.
   Hazırda antibiotiklər o qədər çoxdur ki, artıq onlar təsir mexanizminə görə bir sıra qruplara bölünür

 Strukturunda β- laktam halqası olan antibiotiklər – penisillinlər, sefalosporinlər, karbanenemlər, monobaktamlar.

 Penisillinlər geniş təsir dairəsinə malik olub, ən müxtəlif xəstəliklər zamanı işlədilir. Onların təsnifatı alınması üsullarındakı fərqlərə və bir sıra digər əlamətlərə əsaslanır:

  • Biosintetik (bioloji sintez yolu ilə alınan) penisillinlər.

Mədənin turş mühitində parçalandığı üçün parenteral yolla yeridilənlər:
a) qısamüddətli təsirə malik olanlar: benzilpenisillinin natrium duzu, benzilpenisillinin kalium duzu;
b) uzunmüddətli təsirə malik olanlar: benzilpenisillinin novokain duzu (bisillin – 1, bisillin – 3, bisillin – 5 

Turşuya qarşı davamlı olub, enteral yolla yeritmək üçün:fenoksimetilpenisillin.

  • Yarımsintetik penisillinlər.
Parenteral və enteral yolla yeritmək üçün:

a) penisillinazanın təsirinə qarşı davamlı olanlar: oksasillinin natrium duzu, nafsillin;
b) geniş təsir dairəsinə malik olanlar: ampisillin, amoksisillin.                                                                c)Parenteral yolla yeritmək üçün (göy-yaşıl irin çöpü də daxil olmaqla geniş təsir dairəsinə malik olanlar): karbenisillinin dinatrium duzu, tikarissilin, azlosillin.

Enteral yolla yeritmək üçün:

karbenisillin indianil natrium, karfesillin.

Penisillinlər bakterisid təsirə malikdir. Onların toksikliyi az, terapevtik təsir dairəsi genişdir. Əlavə təsirlərinə əsasən allergik reaksiyalar (xəstələrin 1 – 10%-də) aiddir.

Sefalosporinlər yeridilmə yoluna görə 2 qrupa bölünür:

  1.  Parenteral yolla yeritmək üçün: sefalotin, sefuroksim, sefotaksim, sefenim və s.
  2. Enteral yolla yeritmək üçün: sefaleksin, sefaklor, sefiksim və s.

Karbanenemlərə imipenom, tienam, meropenem; monobaktamlara – aztreopam aiddir.

Mikrolidlər (eritromisin, oleandomisin, roksitromisin, klaritromisin) və azalidlər (azitromisin)

Atipik pnevmoniya törədə bilən xlamidiyalara, mikoplazmalara, legionellalara qarşı effektlidir.

Tetrasiklinlər

Geniş təsir dairəsinə malik olub, həmçinin mikroorqanizmlərin penisillinlərə və streptomisinə qarşı davamlılığı və ya xəstələrin onlara qarşı sensibilizasiyası zamanı tətbiq edilir. Bunlar allergik reaksiya törədə bilər. Biosintetik (terramisin, tetran, tarxosin, demeklosiklin) və yarımsintetik (rondomisin, vibramisin, minosiklin və s.) növləri ayırd edilir.

 Levomisetin qrupu 

Həm qram-müsbət, həm də qram-mənfi, o cümlədən, bağırsaq bakteriyalarına, inflüensa çöpünə, həmçinin rikketsiyalara, xlamidiyalara, brusellyozun, tulyaremiyanın törədicilərinə təsir edir. Turşuya davamlı mikobakteriyalar, göy-yaşıl irin çöpü, protey, ibtidailər levomisetinə qarşı az həssasdır və ya qətiyyən həssas deyil. Qanyaranma prosesini zəiflədib, qanazlığı törədə bilər. Levomisetin daxilə qəbul edilir; emulsiya və məlhəmləri xaricə işlədilir.

 Aminoqlikozidlər – streptomisin, gentomisin, neomisin, kanamisin, amikasin, tobramisin, sizomisin, menomisin və s.

Streptomisin geniş antimikrob təsirə malik olub, xüsusən vərəm mikobakteriyalarına, tulyaremiya, taun, brusellyoz törədicilərinə, patogen kokklara və s. təsir edir. Anaerob mikroorqanizmlər, spiroxetlər, rikketsiyalar, viruslar, patogen göbələklər buna qarşı həssas deyil. İnyeksiyası ağrılıdır. Aminoqlikozidlər eşitmə sinirini zədələyə bilər; bunlardan əksəriyyətinin işlədilməsinə böyrək xəstəlikləri də əks-göstərişdir.

 Siklik polipeptidlər (polimiksinlər).

Bunlardan polimiksin – M – sulfatın qram-mənfi bakteriyalara təsiri daha çox nəzərə çarpır. Yalnız hüceyrədən xaric mikroorqanizmlərə təsir göstərir. Patogen kokklar, difteriya çöpü və s. bunlara qarşı davamlıdır. Polimiksin – M – sulfatı parenteral yolla yeritmək olmaz. Çünki sinir sisteminə və böyrəklərə toksik təsir göstərə bilər.
Böyrək xəstəlikləri bu preparatların işlədilməsinə əks-göstərişdir.

Linkozamidlər (linkomisin, klindamisin və s.)

Xüsusən anaerob mikroorqanizmlərə, streptokoklara və stafilokoklara qarşı aktivdir. Təhlükəli əlavə təsiri
psevdomembranoz kolitdir (selikli və qanlı ifrazatla ishal, qarında ağrı, qızdırma).

Qlikopeptidlər (vankomisin, teykoplanin və s.)

Xüsusən qram – müsbət kokklara, o cümlədən, metisillinə qarşı davamlı stafilokoklara güclü təsir göstərir. Toksik
(xüsusən eşitmə orqanı və böyrəklər üçün) olduqlarından az işlədilir.

Fuzid turşusu 

Məhdud (əsasən qram-müsbət bakteriyalara) təsir dairəsinə malik antibiotikdir.
Natrium duzu işlədilir. Penisillinə qarşı davamlı stafilokok infeksiyaları, xüsusən osteomielit zamanı tətbiq edilir.

Müxtəlif antibiotiklər 

Fuzafuntin (bioparoks) antimikrob və iltihab əleyhinə təsirə malik olub, inhalyasiya üçün aerozol şəklində buraxılır.Tənəffüs yollarının infeksiyaları zamanı tövsiyə edilir. 10 gündən çox işlətmək olmaz (disbakterioz törədə bilər).

QEYD;

Antibotiklərin istifadə müddəti 5-7 gündür,həkim məsləhəti olmadan istifadəsi təhlükəlidir!

 

Antibiotikləri nə zaman istifadə edə bilərik?Antibotiklər hakkında bilməli olduqlarımız və istifadə olunduğu xəstəliklər hakkında məlumat üçün bu yazımızı oxumanızı tövsiyyə edirik. Read more about   Antibiotiklərin təsir mexanizmi və qrupları

Saytı bəyəndin? Dostlarınlada paylaş :)